KÜMELER VE YOĞUNLAŞMA ÖZELLİKLERİ (2.Bölüm)

Kümelerin en önemli belirleyici özelliği, ekonomik aktivitenin değişik nedenlere bağlı olarak belli yerlerde belli zamanlarda yoğunluk kazanmasıdır.

Kümeler sadece fiziksel girdi ve çıktı akışından oluşmazlar, aynı zamanda işe ait bilgilerin, teknolojik uzmanlığın ticari ve ticari olmayan hareketini de içerirler.

Kümede Yer Alan Oyuncular;

Örjan Sölvell (Stockholm School of Economy, Director of Center for Strategy and Competitiveness) kümeleri dört ayrı yoğunluk tipine göre incelemektedir. Farklı yoğunluklar kümelerin yaşam evrelerini doğrudan belirlemektedir.

1.Düşük maliyet ve verimliliğe dayalı genel yoğunlaşma:

Türkiye’de İzmit, İskenderun, Aliağa Petrokimya kümeleri bu yoğunlaşma tipi için iyi bir örnek oluşturmaktadır.  Bu kümeler büyük ve baskın bir sanayi çevresinde kurulmuştur. Tüm yan sanayi ve hizmetler bu temel sanayie hizmet vermek üzere çevrede konuşlanmış, ayrıca sosyal ve kültürel yaşam da yine bu temel sanayinin etrafında bir uydu yaşamı olarak kurulmuştur. Aliağa Petrokimya tesislerinde görülebileceği gibi, eğitim, ulaşım, konut alanları ve petrokimya sanayini destekleyecek tüm yan hizmet ve ürünler ulaşılabilir mesafede Aliağa çevresinde konuşlanmışlardır. Hatta, Aliağa Organize Sanayi Bölgesi petrokimya ürünlerine dayalı firmaların tercih ettiği bir Sanayi Bölgesi haline gelmiştir.

Baskın ve ölçeği oluşturan ana iş veya firmanın gelişmesi ve büyümesiyle yoğunlaşmanın veya kümenin de iş hacmi artar ve kümenin içerisindeki firma sayısı ve diğer paydaşlarla olan ilişkiler artar. Ana işin veya firmanın işinin küçülmesi, kapanma, taşınma gibi durumlarda ise küme ya değişime uğramak zorunda kalır veya tümden yok olabilir. Geçmişte özellikle madencilik veya nehir yoluyla taşımacılık, balıkçılık gibi sektörlerde doğal şartların ortadan kalkmasıyla bölgedeki ticari faaliyetlerin sona erdiği bir çok ülkede görülmüştür.

2.Benzer işlerin sanayi bölgelerinde yoğunlaşmaları:

Bu tip yoğunlaşmalarda aynı sektörde veya birbirini tamamlayan sektörlerde yer alan firmalar genellikle bölgenin sağladığı rekabetçi avantajlardan yararlanarak o bölgede yoğunlaşırlar.

Bursa Otomotiv Kümesi, Denizli Ev Tekstili Kümesi bu konuda başarılı örneklerdir. Bursa öncelikle Türkiye’nin ticari merkezi İstanbul’a yakınlığı ile başladığı Türkiye’nin Otomotiv üssü olma çizgisini Kocaeli ve Adapazarı ile paylaşmakta ve hem tek başına bir otomotiv kümesi iken aynı zamanda diğer iki bölge ile birlikte geniş Doğu Marmara Otomotiv kümesini ortaya çıkarmaktadır.  Bursa Otomotiv kümesi hem uluslararası markaların üretildiği hem de kaliteli ve rekabetçi yan sanayi ürün ve hizmetlerinin üretildiği bir küme olmuştur. Ayrıca bölgedeki Üniversiteler (Uludağ Üniversitesi gibi) AR-Ge konusunda işbirliği yapılan bir paydaş konumundadır ve yerel yönetimler ve devlet kurumları da sektörel olarak önemli destekler sağlamaktadırlar. Daha geniş olarak bakıldığında ise Marmara bölgesi (Bursa, Kocaeli ve Sakarya) 11 büyük üreticiye (OEM) evsahipliği yapmaktadır. Coğrafi olarak bu kadar yoğun bir yapıya sahip benzer bir bölgeye başka bir yerde rastlamak oldukça zordur. Bu üreticiler yüzlerce tedarikçi ile bağlantıya sahiptir ve otomotiv sektörü içerisinde oldukça yoğun ve karmaşık sayılabilecek bir tedarik zinciri söz konusudur.

3.Yeniliğe odaklanan yoğunlaşma:

Bu tip yoğunlaşmalarda rekabetçi gücün kaynağı bilgidir. Bilgi ve deneyime sahip girişimcilerin ve çalışanların bir bölgede bilinçli olarak toplanmaları ve özellikle bilgiye dayalı teknoloji sektörlerinde ve eğitimde iş yapmalarıdır.

Lahti, Finlandiya Bilişim kümesi. LAKES – Lahti Regional Development Company Ltd. (Lahti Bölge Kalkınma Şirketi) ve Lahti Ticaret Odasının hazırladıkları kümelenme stratejisinde mekatronik, sağlık turizmi, ağaç işleme, plastik, bilişim sektörleri yer almaktadır. Her kümede küçük ve büyük firmalar, eğitim kurumları, yerel yönetim kurumları bulunmaktadır. Lahti Bilim Parkı bölgede yenilikçi girişimciliğin yaygınlaşması ve bilginin firmalara transferi amacıyla kurulmuştur. Kuluçka, Küme geliştirme hizmetleri, Laboratuvar hizmetleri sunmaktadır. LAKES, bu şekilde bölgede özellikle etkili ve verimli bir yenilik sistemi yaratılmasını hedeflemektedir.

4. Bilgi birikimi ve yaratıcılıkla ilgili yoğunlaşma:

Bu tip yoğunlaşmalarda uzmanlıkların ve birbirleriyle ilgili konulardaki endüstrilerin kümelenmelerinden çok belli bir bölgede değişik uzmanlık, beceri ve rekabetçi gücün ortaya çıkmasına odaklanılır. Bu durum daha çok sayıda önceden planlanmamış firma-kurum-organizasyon arası ilişki ve işbirliğinin başlamasına ve çoğunlukla da yeni ve bazen de beklenmeyen fikirlere, yaratıcı tasarımlara, ürünlere, hizmetlere ve iş modellerine yol açar.

Bir çok küme ve küme geliştirme raporu, örnek çalışması, ve araştırmasında kullanılmış ve kullanılmakta olan Silikon Vadisi Bilişim Kümesi; kümelerin ortaya çıkması, gelişimi ve bölgesel gelişime olan katkılarının açıklanmasında önemli bir yer edinmiştir. Silikon Vadisinin kümelenmesinin başlangıcı 1890 yıllarına, Stanford Üniversitesinin kurulmasına, daha sonra 1920’li ve 1930’lu yıllarda üniversite ve AR-GE kuruluşlarının sanayi ile aktif işbirlikleri başlatmasına ve 1970’li yıllarda girişim sermayesinin bölgedeki gelişmesine dayanmaktadır. Silikon Vadisi olarak nitelenen bölge, ABD’nin batısında San Fransisco şehrinin güney batısında yer almaktadır. Bölge sağladığı Üniversite ve Bilimsel Araştırma üstünlüğüyle doğal yetenekleri bölgeye çekmiştir. Diğer yandan da bölgenin hem iklimsel özellikleri, hem yaşam tarzı (Kaliforniya yaşam tarzı), toleranslı düşünce yapısı ve yaratıcılığı ve girişimciliği teşvik eden düşünce tarzı özellikle yaratıcı yeteneklerin ve girişimcilerin bölgeye gelmesini sağlamıştır. Yaratıcı düşüncenin firmalar arası hareketi, firmalardan kopan girişimcilerin yaratıcı fikirlerle kendi işlerini kurmalarını, özellikle büyük teknoloji firmalarının büyük çaplı birleşmelere giderek niş alanlar ve yeni kurulacak alanlar açmaları, bölgenin Bilgi Teknolojileri ve Telekomünikasyonda dünyanın en ileri bölgesi olmasını da birlikte getirmiştir. Silikon Vadisi 4.500’den fazla firmanın yer aldığı, bölgenin %8 işgücünü oluşturan ve girişim sermayesinin de üçte birini çeken bir kümedir.Silikon Vadisi hem Bilgi Teknolojileri sektöründe dünyanın bir çok bölgesine örnek olmuş  hem de değişik sektörler için de bölgesel kalkınmada bir model ve hatta markalama oluşturmuştur. US Baby Silicons (ABD Silikon Bebekleri) olarak da adlandırılan kümelenmeler, ABD’nin değişik  şehirlerinde yoğunlaşan yeni teknoloji, hizmet ve sanayi sektörlerini birer bölgesel marka olarak adlandırmakta ve uluslararası iş dünyasına tanıtmaktadır.

  • “Chicago –Silicon City”, İşten işe endüstriler
  • “New York- Silicon Alley”, Finansal hizmetler, yeni medya hizmetleri
  • “Miami- Silicon Beach”, Güney Amerika firmaları için ticari üs.

Silikon Vadisi bir çok ülkenin ve bölgenin en çok örnek almaya çalıştığı hatta kopyaladığı bir kümelenmedir. Ancak Silikon Vadisinin kurulduğu dönemlerdeki yerel ve özel şartların tekrarlanabilmesi oldukça zordur. Intel, Oracle, Google, eBay, Apple gibi firmaların doğduğu bu bölgenin bir “Bilişim Kümesi” olarak ortaya çıkışında bölgede mevcut güçlü havacılık ve uzay sektörü, Kaliforniya’nın kendine has açık ve özgür yaşam şartları, Stanford Üniversitesinin sanayi ile olan yapıcı ilişikisi ve işbirliği, doktora öğrencilerine yönelik rahat göçmen kabul etme  uygulamaları önemli bir rol oynamıştır. Benzer şartları tabi ki başka bir bölgede oluşturabilmek, hatta Silikon Vadisi bugün kurulacak olsa baştan oluşturabilmek belki de imkansız olacaktır. Bu çerçevede kümelerin kendi özgün şartları içerinde değerlendirilmeleri ve kopyalanma zorlukları da önemli bir konu olarak öne çıkmaktadır.

Vedat Kunt